ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم؛ راهنمای کامل مالیات اشخاص حقوقی
ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم یکی از مهمترین مواد مالیاتی برای شرکتها و اشخاص حقوقی است. این ماده نحوه محاسبه مالیات بر درآمد، نرخ مالیات اشخاص حقوقی و شرایط برخورداری از برخی مشوقها و تخفیفهای مالیاتی را مشخص میکند. آشنایی با مفاد و تبصرههای این ماده به مدیران، حسابداران و صاحبان کسبوکار کمک میکند تا تکالیف مالیاتی خود را بهتر مدیریت کرده و از مزایای قانونی موجود بهرهمند شوند. در این مقاله، متن ماده ۱۰۵، مفهوم آن و تمامی تبصرههای مهم آن را به زبان ساده بررسی میکنیم.
ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم چیست؟
در نظام مالیاتی ایران، اشخاص حقوقی از جمله شرکتها، مؤسسات و برخی نهادهای دارای شخصیت حقوقی موظف هستند بخشی از درآمد خود را بهعنوان مالیات پرداخت کنند. مبنای اصلی تعیین این مالیات در ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم مشخص شده است.
بر اساس این ماده، مجموع درآمدهای مشمول مالیات اشخاص حقوقی پس از کسر زیانهای قابل قبول و معافیتهای قانونی، مشمول مالیات با نرخ ۲۵ درصد خواهد بود؛ مگر در مواردی که قانون برای آنها نرخ جداگانهای تعیین کرده باشد.
به همین دلیل ماده ۱۰۵ را میتوان مهمترین ماده قانونی در تعیین مالیات عملکرد شرکتها دانست.
متن ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم
مطابق قانون:
«جمع درآمد شرکتها و درآمد ناشی از فعالیتهای انتفاعی سایر اشخاص حقوقی که از منابع مختلف در ایران یا خارج از ایران تحصیل میشود، پس از وضع زیانهای حاصل از منابع غیرمعاف و کسر معافیتهای مقرر، به استثنای مواردی که طبق مقررات این قانون دارای نرخ جداگانهای میباشد، مشمول مالیات به نرخ بیست و پنج درصد (۲۵%) خواهند بود.»
منظور از جمع درآمد شرکتها چیست؟
یکی از پرسشهای رایج درباره ماده ۱۰۵، مفهوم «جمع درآمد» است.
منظور از این عبارت، مجموع درآمدهایی است که یک شخص حقوقی از فعالیتهای اقتصادی خود کسب میکند. این درآمدها میتوانند از حوزههای مختلفی مانند تولید، خدمات، بازرگانی، پیمانکاری، صادرات یا سایر فعالیتهای انتفاعی به دست آمده باشند.
قانونگذار تنها به شرکتهای تجاری اشاره نکرده است؛ بلکه برخی اشخاص حقوقی دیگر نیز در صورت انجام فعالیت اقتصادی و کسب درآمد، مشمول مقررات این ماده خواهند بود.
درآمدهای حاصل از ایران و خارج از کشور
یکی از نکات مهم ماده ۱۰۵ این است که درآمد اشخاص حقوقی ایرانی محدود به فعالیتهای داخل کشور نیست.
اگر یک شرکت ایرانی از فعالیتهای اقتصادی خود در خارج از کشور نیز درآمد کسب کند، آن درآمد نیز در محاسبات مالیاتی لحاظ خواهد شد. به بیان دیگر، اشخاص حقوقی ایرانی نسبت به مجموع درآمدهای خود از منابع داخلی و خارجی مسئولیت مالیاتی دارند؛ مگر آنکه قانون معافیت یا مقررات خاصی برای آن درآمد در نظر گرفته باشد.
کسر زیانها و معافیتهای قانونی
قبل از تعیین مالیات نهایی، برخی اقلام از درآمد شرکت کسر میشوند.
زیانهای قابل قبول مالیاتی و همچنین معافیتهایی که در قوانین پیشبینی شدهاند، میتوانند درآمد مشمول مالیات را کاهش دهند. البته هزینهها و زیانهای مرتبط با درآمدهای معاف یا درآمدهای مشمول نرخ صفر مالیاتی، معمولاً در محاسبه مالیات قابل پذیرش نخواهند بود.
این موضوع باعث میشود مالیات شرکت بر مبنای درآمد واقعی و مشمول مالیات محاسبه شود.
درآمدهایی که نرخ مالیاتی جداگانه دارند
اگرچه ماده ۱۰۵ نرخ عمومی مالیات اشخاص حقوقی را ۲۵ درصد تعیین کرده است، اما برخی درآمدها مشمول نرخهای خاص هستند.
برای مثال، در برخی موارد مانند نقل و انتقال املاک یا حق واگذاری محل، قانون مالیاتهای مستقیم روش و نرخ مستقلی برای محاسبه مالیات تعیین کرده است. در چنین شرایطی، درآمد مربوطه از شمول نرخ عمومی ماده ۱۰۵ خارج خواهد بود.
بررسی تبصرههای ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم
تبصرههای این ماده، جزئیات مهمی را درباره نحوه محاسبه مالیات اشخاص حقوقی بیان میکنند.
تبصره اول؛ فعالیتهای انتفاعی مؤسسات غیرانتفاعی
برخی اشخاص حقوقی با هدف کسب سود تأسیس نشدهاند و ماهیت غیرانتفاعی دارند. با این حال، اگر چنین مؤسساتی در کنار فعالیت اصلی خود اقدام به فعالیت اقتصادی و درآمدزا کنند، درآمد حاصل از آن فعالیتها مشمول مالیات خواهد بود.
در نتیجه، غیرانتفاعی بودن شخصیت حقوقی به معنای معافیت کامل از مالیات نیست.
تبصره دوم؛ مالیات اشخاص حقوقی خارجی
اشخاص حقوقی خارجی که از طریق سرمایهگذاری، نمایندگی، شعبه یا هر شکل دیگری در ایران کسب درآمد میکنند، مشمول مقررات مالیاتی ایران خواهند بود.
همچنین درآمدهایی که از انتقال دانش فنی، واگذاری امتیازها، ارائه خدمات آموزشی، مشاورهای یا فنی در ایران حاصل میشود نیز مشمول مالیات خواهد شد.
تبصره سوم؛ کسر مالیاتهای پرداختشده
گاهی ممکن است مؤدی پیش از تعیین مالیات نهایی، مبالغی را تحت عنوان مالیات پرداخت کرده باشد.
در این شرایط، مبالغ پرداختی از مالیات نهایی کسر میشود و اگر پرداختی مؤدی بیش از میزان مالیات قطعی باشد، امکان استرداد اضافه پرداخت وجود خواهد داشت.
تبصره چهارم؛ مالیات سود سهام
یکی از موضوعات مهم در نظام مالیاتی، جلوگیری از اخذ مالیات مضاعف است.
بر اساس این تبصره، سود سهام یا سهمالشرکهای که از شرکت سرمایهپذیر دریافت میشود، در صورتی که مالیات آن در سطح شرکت پرداخت شده باشد، دوباره مشمول مالیات نخواهد شد.
این موضوع از تحمیل مالیات تکراری بر یک درآمد واحد جلوگیری میکند.
تبصره پنجم؛ کسر برخی مالیاتهای پرداختی
مطابق این تبصره، مالیاتهایی که اشخاص حقوقی در طول سال مالی پرداخت میکنند و ماهیت مالیات بر درآمد ندارند، در فرآیند رسیدگی مالیاتی مورد توجه قرار میگیرند و از تحمیل مالیات مضاعف جلوگیری میشود.
تبصره ششم؛ تخفیف مالیاتی شرکتهای تعاونی
قانون برای حمایت از بخش تعاون، مشوقهایی در نظر گرفته است.
بر این اساس، درآمد مشمول مالیات ابرازی شرکتهای تعاونی متعارف و تعاونیهای سهامی عام از ۲۵ درصد تخفیف در نرخ مالیاتی برخوردار میشود.
البته این مزیت تنها نسبت به درآمدی اعمال میشود که در اظهارنامه مالیاتی اعلام شده باشد.
تبصره ۷ ماده ۱۰۵؛ مهمترین مشوق مالیاتی شرکتها
یکی از کاربردیترین بخشهای ماده ۱۰۵، تبصره ۷ آن است که با هدف تشویق مؤدیان به شفافیت بیشتر طراحی شده است.
بر اساس این تبصره، شرکتهایی که درآمد مشمول مالیات ابرازی آنها نسبت به سال قبل افزایش داشته باشد، میتوانند از کاهش نرخ مالیات بهرهمند شوند.
نحوه محاسبه مزایای تبصره ۷
برای استفاده از این مشوق، ابتدا باید درآمد مشمول مالیات سال گذشته و سال جاری مشخص شود.
سپس میزان رشد درآمد محاسبه خواهد شد. به ازای هر ۱۰ درصد افزایش درآمد مشمول مالیات ابرازی، یک واحد درصد از نرخ مالیات شرکت کاهش پیدا میکند.
البته قانون برای این کاهش سقف تعیین کرده است و حداکثر تخفیف قابل استفاده، ۵ واحد درصد خواهد بود.
در نتیجه، نرخ مالیات اشخاص حقوقی میتواند از ۲۵ درصد به ۲۰ درصد کاهش یابد.
چرا آشنایی با ماده ۱۰۵ اهمیت دارد؟
بسیاری از اختلافات مالیاتی شرکتها ناشی از آگاهی ناکافی نسبت به قوانین و تبصرههای مالیاتی است.
مدیران مالی، حسابداران و صاحبان کسبوکار با شناخت دقیق ماده ۱۰۵ میتوانند:
- مالیات عملکرد شرکت را دقیقتر محاسبه کنند.
- از معافیتها و مشوقهای قانونی بهره ببرند.
- ریسک جرایم مالیاتی را کاهش دهند.
- اظهارنامههای مالیاتی را با دقت بیشتری تنظیم کنند.
- برنامهریزی مالی مؤثرتری برای کسبوکار داشته باشند.
جمعبندی
ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم، مبنای اصلی تعیین مالیات اشخاص حقوقی در ایران است و نرخ عمومی مالیات شرکتها را ۲۵ درصد تعیین میکند. در کنار این نرخ، تبصرههای مختلف ماده ۱۰۵ شرایط ویژهای را برای مؤسسات غیرانتفاعی، اشخاص حقوقی خارجی، شرکتهای تعاونی و مؤدیانی که درآمد خود را افزایش میدهند، در نظر گرفتهاند.
آشنایی با مفاد این ماده میتواند به شرکتها کمک کند تا ضمن رعایت قوانین مالیاتی، از ظرفیتهای قانونی برای کاهش هزینههای مالیاتی و مدیریت بهتر امور مالی خود استفاده کنند.
منابع
- قانون مالیاتهای مستقیم جمهوری اسلامی ایران
- سازمان امور مالیاتی کشور
- آخرین اصلاحات و بخشنامههای مرتبط با مالیات اشخاص حقوقی
